NẾU VIỆT NAM KHÔNG NGỒI VÀO BÀN TIỆC, VIỆT NAM SẼ NẰM TRONG THỰC ĐƠN

Ngọc Lan, ngày 23 tháng 1 năm 2026

Chúng ta đang sống trong một kỷ nguyên mà mỗi ngày trôi qua, thế giới lại nhắc nhở chúng ta về sự trỗi dậy của các cường quốc và sự rạn nứt của trật tự dựa trên luật lệ. Có một câu châm ngôn cổ của Thucydides đang dần trở thành thực tại phũ phàng: “Kẻ mạnh làm những gì họ có thể, và kẻ yếu phải gánh chịu những gì họ buộc phải chịu.”

Trước logic đầy tính đe dọa này, nhiều quốc gia và doanh nghiệp chọn cách "xuôi theo dòng nước" để mong đổi lấy sự bình yên. Họ hy vọng rằng việc tuân thủ sẽ mang lại an toàn.

Năm 1978, Vaclav Havel đã viết tiểu luận nổi tiếng "Sức mạnh của những người không có quyền lực". Ông kể về một người bán rau treo tấm biển "Vô sản thế giới liên hiệp lại" trước cửa hàng. Anh ta không tin vào điều đó, không ai tin cả. Nhưng anh ta vẫn treo nó để tránh rắc rối, để ra tín hiệu tuân thủ. Hệ thống cũ tồn tại không chỉ bằng bạo lực, mà bằng việc mọi người tham gia vào những nghi lễ mà họ biết rõ là giả dối. Havel gọi đó là "Sống trong sự dối trá".

Sức mạnh của hệ thống ấy không đến từ sự thật, mà từ việc mọi người sẵn sàng diễn kịch như thể nó là thật. Và sự mong manh của nó cũng từ đó mà ra: Chỉ cần một người gỡ tấm biển xuống, ảo tưởng sẽ bắt đầu sụp đổ.

Đã đến lúc các quốc gia và công ty phải gỡ bỏ "tấm biển" của mình xuống.

Trong nhiều thập kỷ, các quốc gia đã thịnh vượng nhờ trật tự quốc tế. Chúng ta biết rằng trật tự đó đôi khi chỉ là hư cấu—rằng những nước mạnh nhất thường tự miễn trừ mình khỏi luật lệ khi thấy bất tiện. Nhưng đó là một "sự hư cấu hữu ích" mang lại hàng hóa công cộng và an ninh tập thể.

Giờ đây, sự mặc cả đó không còn tác dụng. Chúng ta không ở trong một giai đoạn chuyển giao, mà đang ở giữa một sự đứt gãy. Tích hợp kinh tế từng là biểu tượng của sự hợp tác, nay bị biến thành vũ khí: Thuế quan là đòn bẩy, cơ sở hạ tầng tài chính là sự cưỡng ép, và chuỗi cung ứng là những điểm yếu bị khai thác.

Khi sự phụ thuộc trở thành nguồn gốc của sự phục tùng, bạn không thể tiếp tục sống trong lời nói dối về "lợi ích chung".

Vậy chúng ta phải làm gì? Xây dựng những "pháo đài" cô lập? Một thế giới của những pháo đài sẽ nghèo nàn hơn và kém bền vững hơn. Câu trả lời không phải là thích nghi bằng cách xây tường cao hơn, mà là làm điều gì đó tham vọng hơn.

Chúng ta cần một hướng đi mới: Chủ nghĩa thực tế dựa trên giá trị (Value-based Realism).

• Nguyên tắc: Cam kết với chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và quyền con người.

  
  

• Thực tế: Thừa nhận rằng tiến bộ thường đến từng bước một, rằng lợi ích có thể khác nhau và không phải đối tác nào cũng chia sẻ mọi giá trị với chúng ta.

Thay vì dựa dẫm vào các thể chế cũ đang lung lay, chúng ta cần xây dựng các "liên minh linh hoạt" (variable geometry)—những nhóm quốc gia cùng chí hướng để giải quyết từng vấn đề cụ thể, từ an ninh mạng, khoáng sản thiết yếu đến trí tuệ nhân tạo (AI).

Đừng để mình là "món ăn trên bàn"

Có người nói rằng: "Nếu các nước tầm trung không ngồi vào bàn tiệc, họ sẽ nằm trong thực đơn".

Khi chúng ta chỉ đàm phán đơn phương với một cường quốc, chúng ta đàm phán từ vị thế yếu. Đó không phải là chủ quyền; đó là "diễn kịch chủ quyền" trong khi thực chất là chấp nhận phục tùng. Sức mạnh thực sự của tính chính danh, sự liêm chính và các quy tắc sẽ vẫn mạnh mẽ nếu chúng ta chọn cách cùng nhau sử dụng chúng.

Sống trong sự thật có nghĩa là:

• Gọi đúng tên thực tại: Ngừng coi trật tự thế giới là hoàn hảo; hãy gọi nó là một hệ thống cạnh tranh cường quốc khốc liệt.

  
  

• Hành động nhất quán: Áp dụng cùng một tiêu chuẩn cho cả đồng minh lẫn đối thủ.

  
  

• Xây dựng năng lực tự cường: Một nền kinh tế nội địa mạnh mẽ và đa dạng hóa quốc tế chính là nền tảng vật chất cho một chính sách đối ngoại trung thực.

Khi bạn giảm bớt sự tổn thương trước đòn trả đũa, bạn mới giành được quyền đứng vững trên các nguyên tắc của mình.

Hãy gỡ bỏ tấm biển giả dối. Hãy ngừng diễn kịch. Khi chúng ta chọn sống trong sự thật và sát cánh cùng nhau, chúng ta không chỉ bảo vệ được chủ quyền của mình, mà còn tạo ra một tương lai nơi lẽ phải có sức mạnh riêng của nó.

Nếu bài học của Vaclav Havel về người bán rau là ngọn hải đăng cho các quốc gia tầm trung, thì nó cũng chính là kim chỉ nam cho tiến trình dân chủ hóa tại Việt Nam. Trong bối cảnh địa chính trị mới, cuộc đấu tranh này không còn chỉ là những lời kêu gọi lý thuyết, mà đang chuyển mình thành một chiến lược thực tế và bản lĩnh hơn.

1. Gỡ bỏ "Tấm biển" trong tư duy cộng đồng

• Tại Việt Nam, "sống trong sự dối trá" đã trở thành một thói quen để sinh tồn. Nhiều người chọn cách im lặng hoặc tham gia vào các nghi thức đoàn thể mà họ không tin tưởng chỉ để "được yên thân". Tuy nhiên, thế giới mới đang dạy chúng ta rằng: Sự tuân thủ không mua được an toàn.

  
  

• Hướng đi mới của phong trào tự do không còn nằm ở việc chờ đợi một sự thay đổi từ bên trên, mà bắt đầu từ việc mỗi cá nhân dám gỡ bỏ "tấm biển" giả dối trong chính tâm thức mình. Khi người dân bắt đầu gọi đúng tên những bất cập, từ tham nhũng đến ô nhiễm môi trường hay sự yếu kém trong quản lý kinh tế, "bức tường ảo tưởng" của hệ thống sẽ bắt đầu xuất hiện những vết nứt không thể hàn gắn.

2. Tận dụng vị thế "Quốc gia tầm trung" trong chuỗi giá trị

• Việt Nam đang đứng trước một cơ hội lịch sử khi các cường quốc dân chủ thực hiện chính sách "Value-based Realism" (Thực tế dựa trên giá trị). Việc các quốc gia như Canada, EU hay Mỹ tìm cách đa dạng hóa chuỗi cung ứng khỏi các nguồn độc quyền chính là cơ hội để Việt Nam khẳng định vị thế.

  
  

• Tuy nhiên, tự do không thể tách rời khỏi trách nhiệm. Để trở thành một đối tác tin cậy trong "mạng lưới các quốc gia cùng chí hướng", Việt Nam không thể mãi duy trì một hệ thống quản trị thiếu minh bạch. Phong trào tự do mới cần gắn liền với lời kêu gọi nâng cao tiêu chuẩn quản trị:

  
  

  • Đòi hỏi thượng tôn pháp luật để bảo vệ đầu tư.

    
    

  • Yêu cầu minh bạch thông tin để đảm bảo an ninh kinh tế.

    
    

  • Thúc đẩy quyền lao động để hội nhập sâu vào các hiệp định thương mại thế hệ mới.

3. Xây dựng "Thực lực của giá trị"

• Thay vì chỉ dựa vào sự ủng hộ tinh thần từ quốc tế, những người đấu tranh cho tự do tại Việt Nam đang dần chuyển sang xây dựng nội lực. Đó là việc tạo ra một xã hội dân sự "thực chất" hơn thông qua các nhóm chuyên môn, cộng đồng công nghệ và mạng lưới trí thức.

  
  

• Sức mạnh của tự do trong kỷ nguyên mới không chỉ nằm ở những khẩu hiệu trên đường phố, mà nằm ở:

  
  

  • Chủ quyền dữ liệu và AI: Khả năng kiểm soát thông tin và sử dụng công nghệ để phá vỡ sự kiểm duyệt.

    
    

  • Tự chủ kinh tế cá nhân: Khi người dân bớt lệ thuộc vào các cơ chế bao cấp hoặc doanh nghiệp nhà nước, họ có nền tảng vững chắc hơn để lên tiếng cho lẽ phải.

4. Kết nối với "Mạng lưới các quốc gia chung giá trị"

• Chúng ta không đơn độc. Cuộc đấu tranh cho tự do tại Việt Nam là một phần của mạng lưới toàn cầu chống lại sự cưỡng ép kinh tế và chính trị.

  
  

• Bằng cách kết nối với các phong trào dân chủ tại Đông Nam Á và các đối tác toàn cầu, Việt Nam có thể tạo ra một "con đường thứ ba" – nơi sự ổn định không được xây dựng trên sự áp đặt, mà dựa trên sự đồng thuận và tôn trọng quyền con người.

Thế giới đang ở điểm đứt gãy, và Việt Nam cũng vậy. Chúng ta có thể chọn tiếp tục treo tấm biển giả dối để đổi lấy một sự an bình tạm bợ, hoặc dám bước ra sống trong sự thật để xây dựng một tương lai bền vững.

Như Havel đã nói, khi một người bán rau gỡ tấm biển xuống, anh ta đã làm thay đổi cả hệ thống. Tại Việt Nam, khi mỗi công dân, mỗi doanh nhân, mỗi trí thức bắt đầu hành động dựa trên các giá trị thực thay vì sự sợ hãi, chúng ta đang đặt những viên gạch đầu tiên cho một quốc gia tự do, tự cường và thực sự có tiếng nói trên bàn tiệc quốc tế.

Trong kỷ nguyên của "chủ nghĩa thực tế dựa trên giá trị", cuộc đấu tranh cho tự do và dân chủ không còn là những khái niệm xa vời hay chỉ nằm trong các sách lược chính trị. Nó nằm ngay trong đôi tay và khối óc của các bạn.

5. Hãy là những "người bán rau" của thời đại số

Lời khuyên của Havel về việc sống trong sự thật chưa bao giờ cũ. Trong thế giới mạng ngày nay, mỗi dòng trạng thái, mỗi hành động chia sẻ, hay mỗi quyết định từ chối lan truyền tin giả chính là cách bạn gỡ bỏ "tấm biển giả dối". Hãy can đảm đối diện với thực tế, không để những hào nhoáng nhất thời che mắt. Khi bạn chọn sống trung thực với chính mình và cộng đồng, bạn đang làm suy yếu sức mạnh của sự lừa dối.

6. Xây dựng "Năng lực của giá trị" (The Value of Strength)

Đừng chỉ yêu cầu tự do, hãy làm cho mình trở nên xứng đáng và đủ mạnh để bảo vệ nó.

Học vấn và kỹ năng: Để không bị biến thành "món ăn trên bàn", các bạn phải là những chuyên gia, những kỹ sư, những nhà tư duy độc lập. Một thế hệ trẻ có trình độ cao, am hiểu luật pháp quốc tế và công nghệ (AI, bán dẫn, kinh tế số) sẽ là tấm khiên vững chắc nhất cho chủ quyền quốc gia.

Tự chủ kinh tế: Khi bạn có thực lực về kinh tế, bạn có quyền lựa chọn. Sự lệ thuộc vào các cơ chế xin-cho chính là xiềng xích của tự do.

7. Tư duy mạng lưới thay vì tư duy tháp ngà

Đừng chiến đấu đơn độc. Thế giới đang dịch chuyển sang mô hình "liên minh linh hoạt" (variable geometry). Giới trẻ Việt Nam cần kết nối với nhau và với giới trẻ toàn cầu dựa trên những giá trị chung: môi trường, quyền con người, sự minh bạch và công bằng xã hội.

Hãy xây dựng các cộng đồng nhỏ, các nhóm chuyên môn nơi sự thật được tôn trọng.

Hãy biến các giá trị dân chủ thành lối sống hằng ngày: tôn trọng sự khác biệt, tranh luận văn minh và hợp tác cùng có lợi.

8. Đừng sợ hãi trước sự "đứt gãy"

Sự rạn nứt của trật tự cũ có thể gây ra lo ngại, nhưng đó chính là lúc các cấu trúc mới được hình thành. Các bạn có lợi thế của những người sinh ra trong thời đại thông tin — các bạn không bị ràng buộc bởi những tư duy cũ kỹ của thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Hãy tận dụng sự đứt gãy này để kiến tạo một lộ trình riêng cho Việt Nam: một lộ trình không phải chọn phe, mà là chọn giá trị.

Thế hệ trẻ Việt Nam thân mến, các bạn đang sở hữu những thứ mà thế giới thèm muốn: sức trẻ, khả năng thích ứng nhanh và lòng tự tôn dân tộc. Đừng để sức mạnh đó bị lãng phí trong sự im lặng hay sự tuân thủ mù quáng.

Cuộc đấu tranh cho dân chủ không phải là một sớm một chiều để lật đổ hay thay đổi một thể chế, mà là một hành trình bền bỉ để xây dựng một xã hội nơi con người được sống với đúng phẩm giá của mình. Hãy bắt đầu từ việc từ chối sống trong sự dối trá, và bắt đầu xây dựng thực lực dựa trên sự thật.

Tương lai của Việt Nam không nằm ở ý chí của các cường quốc, mà nằm ở sự can trường và trí tuệ của chính các bạn.